مسألهء مهم دربارهء تفكر فيض آن است كه وى وارث چندين جريان فكرى بود كه خود از تلفيق آن‌ها طرح جديدى در انداخته بود . او ميراثى از ابن عربى و غزالى داشت كه در تفكر عرفانى پرسابقه در ايران ، جايگاه خود را حفظ كرده بود . مدتى هم نزد سيد ماجد بن هاشم بحرانى ( م 1028 ) تحصيل كرده « 1 » و اخبارى شده بود . چند سالى نزد ملا صدرا - پدر زن خود - فلسفه و عرفان يا به عبارت بهتر حكمت متعاليه خوانده بود و اين بيشترين تأثير را در وى بر جاى نهاده بود . حاصل اين چند جريان فكرى در فيض ، پديد آمدن آثار متفاوتى بود كه هر كدام به نوعى ، مشخص‌كنندهء بخشى از افكار وى بود . آنچه در اينجا اهميت دارد ، اين كه بدانيم او در تركيب اين مواد از كدام يك بعنوان صورت و از كدامين آن‌ها به عنوان ماده استفاده كرده است . به نظر مىرسد صورت اين تركيب ، دست‌كم تا يك دورهء طولانى باطن‌نگرى او و به تدريج ، چيزى ميان باطن‌نگرى و حديث‌گرايى او باشد . فيض كه در استنباطهاى فقهى خود ، آزادى و حريت خاص خود را داشت ، كما بيش نگرش باطنى خود را حفظ كرده بود . در اين زمينه ، رساله‌اى با عنوان النخبة الفقهية در بيان مسائل فقهى از او در دست است كه تلفيقى از فقه و اخلاق است ؛ بلكه توان گفت تلفيقى از فقه و عرفان . « 2 » فيض منتخب همين كتاب را با عنوان تطهير السر عرضه كرده است كه نامش نشان از محتوايش دارد . « 3 » آثار علمى فيض متأثر از هر سه ميراث فكرى ياد شده است كه هر كدام در جاى جاى انديشه‌هايش تأثير گذاشته است . شايد در نگاه خود او اين تلفيق ، يكدستى خود را حفظ كرده بود ، اما براى بسيارى ، اين تلفيق ، نوعى چينش ناجور از افكار و انديشه‌هاى متفاوت بود . چنان كه يكى از معاصران او با نام ميرزا على رضاى تجلّى ( م 1085 ) در رساله‌اى كه دربارهء نماز جمعه نگاشت - و در رد محقق سبزوارى است - از فيض چنين ياد كرده است : ملا محسن كاشى كه از حشويه بىبهره از تحقيق و تدقيق است ، گاهى مريد تصوف محيى الدين عربى است و زمانى همداستان وعظ محمد غزالى و ساعتى با حكماى مشائيان جفت مىدود و لمحه‌اى به فروغ مشكات عرفاى اشراق طى راه مىكند و پروايى از مخالفت اصحاب نداشته بر هر چه قدرت التقاط قوت انتحالش وفا كند بىملاحظه در بطون كتب خود ثبت مىكند » . « 4 » در اين ميان مهم‌ترين اعتراضى كه بر فيض شده است ، مربوط به گرايشهاى صوفيانه

--> ( 1 ) . البحرانى ، لؤلؤة البحرين ، ص 121 و بنگريد : مقدمهء مشكات بر المحجة البيضاء ج 1 ، ص 27 ( 2 ) . بنگريد : انوار ، فهرست كتابخانه ملى ، ج 9 ، ص 395 ، نسخه شمارهء 1386 / 2 ( 3 ) . بنگريد ، حسينى ، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه آية اللّه مرعشى ، ج 4 ، ص 177 ( 4 ) . دانش‌پژوه ، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه مركزى دانشگاه ، ج 14 ، ص 3604 ، نسخه شماره 4659 .